Add Me!Close Menu Navigation

Thư ký hội đồng điều hành Nhân Mỹ Học Đường

Add Me!Open Categories Menu

“Ngôn ngữ” và “lời nói” – Saussure và Jespersen

“Ngôn ngữ” là gì? Theo như cách mà mọi người hiểu và ý nghĩa mà mọi người hay sử dụng (không phải là những người nghiên cứu về ngôn ngữ), thì khái niệm “ngôn ngữ” có thể là:

  • Phong cách viết, nói của một cá nhân. (VD: Ngôn ngữ của anh ấy rất trau chuốt, nhưng không được tinh tế lắm.)
  • Chỉ chung những hoạt động, công cụ, phương pháp để truyền đạt tư tưởng, thông tin đến đối tượng khác (VD: ngôn ngữ cơ thể, ngôn ngữ điện ảnh, ngôn ngữ nghệ thuật, thậm chí là “ngôn ngữ của loài chim” hay “ngôn ngữ của loài hoa”…)
  • Một ngôn ngữ cụ thể của một dân tộc.

Có thể còn một số cách dùng khác nữa mà tôi chưa thống kê, bạn có thể mở cuốn từ điển tiếng Việt nào đó ra, ví như cuốn của Hoàng Phê chẳng hạn, chắc là sẽ thấy khá nhiều nghĩa của khái niệm “ngôn ngữ”. Tuy nhiên, ít ra là, khái niệm “ngôn ngữ” đối với người nghiên cứu ngôn ngữ học mà nói, không phải 3 ý nghĩa trên.

Nhận thức phổ biến hiện nay về ngôn ngữ là: ngôn ngữ là công cụ giao tiếp và công cụ tư duy của loài người. Ngôn ngữ vừa là hiện tượng tự nhiên, vừa là hiện tượng xã hội. Rõ ràng, động vật cũng giao tiếp bằng âm thanh phát ra từ bộ máy phát âm, nhưng chó không thể tư duy mạch lạc bằng tiếng sủa! “Ngôn ngữ nghệ thuật” có thể dùng để truyền tải cảm xúc, nhưng không thể truyền tải thông tin chính xác rõ ràng hoàn toàn và không thể dùng làm công cụ tư duy.

Nhận thức đó, không phải ngay từ đầu đã có. Không rõ thời Hy Lạp cổ, các nhà hiền triết định nghĩa ra sao về ngôn ngữ, nhưng ít ra là Ferdinand de Saussure mới coi ngôn ngữ là hiện tượng tâm lí xã hội (Otto Jespersen liên tưởng đến thuyết “khế ước xã hội” của J.J.Roussau). Otto Jespersen đã nhận thức được rằng ngôn ngữ là công cụ giao tiếp và tư duy (tuy nhiên ông chỉ nói rất sơ lược về vấn đề ngôn ngữ và tư duy – có thể trong thời đó, điều kiện nghiên cứu là chưa đủ để nói nhiều hơn). Tôi nói đến Saussure và Jespersen là để nói về một vấn đề nhỏ hơn: ngôn ngữ (language) và lời nói (speech).

Có lẽ Saussure là người đầu tiên đặt ra vấn đề phân biệt giữa “ngôn ngữ” và “lời nói”, để làm rõ đối tượng nghiên cứu của ngôn ngữ học, đó là quan điểm tiến bộ trong thời điểm bấy giờ.

Theo Saussure, ngôn ngữ là một hiện tượng tâm lý (và là hiện tượng tâm lý xã hội), còn lời nói là hiện tượng tâm lý – vật lý. Ngôn ngữ tồn tại trong quần thể, lời nói hoàn toàn chỉ phụ thuộc vào cá nhân mà thôi. Lời nói là dị chất, ngôn ngữ là đồng chất.

Jespersen đánh giá quan điểm của Saussure cho rằng, Saussure đã tách bạch hai ngành nghiên cứu: ngôn ngữ học ngôn ngữ và ngôn ngữ học lời nói, thậm chí là tách rời nghiên cứu ngôn ngữ khỏi nghiên cứu lời nói. Charles Bally có bổ sung thêm thành phần tình cảm vào trong ngôn ngữ. Qua đó, Jespersen bày đỏ sự không đồng ý đối với quan điểm của Saussure. Tôi hoài nghi rằng Jespersen đã… không đọc kỹ trước tác của Saussure, vì Saussure chỉ PHÂN BIỆT hai khái niệm, chứ không TÁCH RỜI hai khái niệm và việc nghiên cứu hai khái niệm.

Palmer cho rằng, “lời nói” là tổng hòa trí lực và thể lực được tiến hành khi một người cần truyền đạt một khái niệm (tư tưởng, tình cảm, ý niệm) cho người khác (bao gồm cả việc dùng động tác cơ thể, phát âm và chữ viết). Còn ngôn ngữ là một “bộ mã”, một bộ quy tắc. Ngôn ngữ giống như bản nhạc, còn “lời nói” là sự diễn tấu của nhạc công.

Còn Otto Jespersen thì cho rằng – như trên đã nói – ngôn ngữ là công cụ giao tiếp và tư duy, tuy có nhắc đến khái niệm ngôn ngữ và lời nói, nhưng ông không tách bạch hoàn toàn, mà cho rằng cả 2 đều mang tính xã hội, liên quan chặt chẽ tới nhau, khi nghiên cứu không thể tách rời nhau. Ông cho rằng quan điểm nghiên cứu của Saussure bắt nguồn từ những nhận thức về “tâm lý xã hội”, “tâm lý quần thể”, “tâm lý dân tộc”, Jespersen cũng nói ngay rằng, những nhận thức đó là cần phải loại bỏ, vì tâm lý là chuyện cá nhân.

Thực tế thì, Saussure không hề phủ nhận tính xã hội của lời nói, nhưng ông quá nhấn mạnh tính cá nhân trong lời nói. Ông cho rằng lời nói không phụ thuộc vào quần thể, còn ngôn ngữ thì không phải một cá nhân cụ thể có thể điều khiển. Chung quy lại, Saussure và Palmer đều cho rằng ngôn ngữ là một bộ quy tắc khế ước xã hội, mà mỗi người khi vận dụng lời nói cụ thể đều phải tuân theo. Cho dù anh có nghĩ ra một từ ngữ rất kì dị để bày tỏ quan điểm của anh, nhưng không được xã hội chấp nhận, thì từ ngữ đó không thể gia nhập hệ thống ngôn ngữ, mà chỉ trong phạm vi lời nói của anh mà thôi.

Jespersen thì cho rằng, từ ngữ đó cũng không thể được tính vào lời nói, mà chỉ có thể là một tiếng kêu vô nghĩa. Theo Jespersen, những sáng tạo trong lời nói cá nhân buộc phải tuân theo quy tắc của ngôn ngữ trong xã hội, nếu không thì không thể coi là lời nói. Ông nhấn mạnh tới yếu tố xã hội của cả ngôn ngữ lẫn lời nói. Mô hình đi từ lời nói đến ngôn ngữ của Jespersen là:

  • Hành vi: cá nhân nói ra một từ mới lạ nào đó, và từ đó dù cá nhân đến mấy cũng phải gắn liền với một khái niệm, một tư tưởng, đồng thời trong các trường hợp khác nhau, từ đó vẫn giữ nguyên ý nghĩa của nó.
  • Thông lệ: những người xung quanh như bạn bè, người thân khi nghe người đó nói sẽ dựa vào ngữ cảnh để luận ra nghĩa của từ đó, chấp nhận nó và sử dụng nó.
  • Tập quán: từ ngữ đó được phổ biến rộng rãi trong cộng đồng lớn hơn, trong một dân tộc, thậm chí cả nhân loại.

Theo cách nói của Jespersen:

Trong cuộc chiến vây thành của lời nói đối với ngôn ngữ, thế nào cũng có vài chiến binh lời nói lọt được vào trong thành.

Về bản chất của quá trình đi từ lời nói đến ngôn ngữ, quan điểm của hai nhà bác học của chúng ta không đến nỗi trái ngược nhau. Nói cách khác, bề ngoài thì Jespersen lên tiếng phản đối Saussure, nhưng thực tế thì ông vẫn đi theo con đường nghiên cứu của Saussure, ủng hộ quan điểm của Saussure (mặc dù trong thực tế có thể chính ông cũng không biết rằng mình đang đi theo quan điểm của Saussure).

________________________________________________________

Trên đây là so sánh quan điểm của F.D.Saussure và O.Jespersen, còn cụ thể “ngôn ngữ” và “lời nói” là gì, xin xem lại các giáo trình ngôn ngữ học trong nước, tôi chưa có điều kiện xem thêm các nghiên cứu khác. Về vấn đề “đồng chất” và “dị chất” trong nghiên cứu, có thể xem thêm Giáo trình Ngôn ngữ học đại cương (Cours de Linguistique Générale) của Saussure, nếu có dịp tôi xin trình bày sau. Về tác giả Otto Jespersen, các bạn có thể tham khảo sách Triết học Ngữ pháp và các bài giảng về vấn đề Nhân loại, Dân tộc và Cá nhân của ông.

Đây chỉ là một bản ghi chép khi đọc sách, không phải bài nghiên cứu, tính chính xác và độ tin cậy không cao, chỉ có tính chất tham khảo.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 8.9/10 (15 votes cast)
“Ngôn ngữ” và “lời nói” – Saussure và Jespersen, 8.9 out of 10 based on 15 ratings
Tác giả: Lê Huy Hoàng

Thạc sĩ ngôn ngữ học - Đại học Nhân Dân Trung Quốc; Giảng viên tiếng Trung trường Đại học Ngoại Ngữ - Đại học Quốc Gia Hà Nội và trường Đại học Sư Phạm Hà Nội; Thành viên mạng Thư họa Việt Nam, thành viên CLB thư pháp Tập Hiền.

2 phản hồi to ““Ngôn ngữ” và “lời nói” – Saussure và Jespersen”

  1. le thi thuy vi nói:

    thac si giup em phan biet giua ngon ngu va loi noi. em cam on

    • Lê Huy Hoàng nói:

      Bạn đọc định nghĩa của các giáo trình trong nước như “Dẫn luận ngôn ngữ học”… là phân biệt được thôi.
      Nói 1 cách đơn giản, ngôn ngữ là 1 bộ mã chung cho 1 cộng đồng người, nó không chỉ hành vi sử dụng ngôn ngữ của 1 cá nhân cụ thể trong 1 điều kiện cụ thể. Còn lời nói là 1 hành vi sử dụng ngôn ngữ của 1 cá nhân cụ thể. Lời nói có thể sử dụng các quy tắc của bộ mã ngôn ngữ, nhưng đôi khi nó không sử dụng, cá nhân tự sáng tạo ra 1 cách nói khác cộng đồng. Cách nói đó nếu được chấp nhận thì sẽ được đưa vào quy tắc ngôn ngữ chung, nếu không thì mãi mãi chỉ là lời nói của cá nhân.

Gửi ý kiến




Pinterest
Email
Print