Những ứng dụng của tiên đề (presupposition) trong thực tế

Tôi từng nói qua về Presupposition (tiên đề) trong ngữ nghĩa học và ngữ dụng học, theo tôi đó là vấn đề thú vị và rất gần gũi với cuộc sống. Vốn định nói thêm về vấn đề tiên đề, nhưng tôi nghĩ trước khi trình bày thêm về lý thuyết ngôn ngữ, có lẽ nên nói về những ứng dụng thực tế của nó để độc giả đỡ… mệt óc! Nếu bạn nào chưa có khái niệm về tiên đề, xin đọc lại bài cũ Đôi điều về Presupposition.

Sau đây là những ứng dụng thường gặp của tiên đề:

1.       Lợi dụng tiên đề để lí giải những ý nghĩa hàm ngôn: Đây là ứng dụng mà gần như ai ai cũng làm trong vô thức. Khi bạn tìm cách giải mã ý nghĩa lời nói của người đối thoại, trong tiềm thức bạn đã huy động đến tiên đề ngữ dụng, có thể sự huy động này chỉ trong tích tắc nhưng rất đầy đủ. Đôi khi không phải ai cũng có thể tiến hành “giải mã”, mà chỉ những người lí giải được tiên đề mới có thể giải mã được. Ví dụ như khi bạn đang đi ngoài chợ, có vài thanh niên ngổ ngáo cãi nhau, bỗng một tay nói to: “F9 đi chứ còn lằng nhằng gì nữa?” Bạn sẽ hiểu thế nào? Ai chơi Võ Lâm Truyền Kỳ thì hiểu ngay thôi, F9 là nút lệnh để chuyển sang trạng thái chiến đấu: ý hắn là, nhảy vào mà đánh đi, cãi nhau làm gì nữa!

2.       Lợi dụng tiên đề để tiến hành phản bác: Có thể nói, cách phản bác mạnh nhất là phản bác lại tiên đề lời nói của đối tượng giao tiếp với mình, khi phản bác tiên đề có nghĩa là dù mệnh đề được đối phương đưa ra có lắt léo thế nào đi nữa cũng sẽ bị phủ định, vấn đề là hãy tìm ra tiên đề để phản bác. Ví dụ:
– Cậu đang cầm sách của tớ hả?
Nếu trả lời “Sách của cậu hả?” thì có nghĩa là bạn đã mặc định một tiên đề: bạn đang cầm sách của ai đó! Đối phương có thể sẽ tiếp tục truy vấn. Nhưng nếu trả lời bằng cách hỏi lại (cộng thêm vẻ mặt ngơ ngác): “Sách nào?” Thì đối phương sẽ phải ngầm hiểu là bạn không cầm sách của ai cả!

3.       Sử dụng tiên đề để tiến hành giao tiếp theo hướng có lợi: Ngược lại với ứng dụng số 2, nếu bạn khéo léo gài một tiên đề vào lời nói của mình thì bạn có thể lái cuộc nói chuyện theo hướng có lợi, vì tiên đề có thể ảnh hưởng tới tâm lý người nói chuyện mặc dù họ không nhận ra nó. Ví dụ khi bạn muốn rủ một cô gái xinh đẹp nào đó đi xem phim, nếu bạn hỏi là “Cuối tuần em có rỗi không?” thì nghĩa là bạn đưa ra 2 “phương án” cho đối phương lựa chọn: rỗi và không rỗi. Kèm với tâm lý đề phòng và e ngại của các cô gái, câu trả lời rất có thể là “em bận mất rồi”. Tốt nhất bạn nên rủ như sau:
– Thứ bảy hay chủ nhật em rỗi rãi?
Tiên đề ở đây là “thế nào cũng có lúc em rỗi”. Đối phương chỉ có 2 sự lựa chọn: thứ bảy hoặc chủ nhật! 2 sự lựa chọn này đều có lợi cho bạn, đúng không? Lúc này có thể áp lực tâm lý của việc lựa chọn câu trả lời “thứ bảy” hay “chủ nhật” sẽ chiến thắng tâm lý đề phòng, và bạn thành công!
Nhưng cũng phải nói thêm rằng, nếu cô gái xinh đẹp áp dụng điều số 2, tức là phủ định luôn cái tiên đề “thế nào cũng có lúc em rỗi” của bạn (VD như trả lời bạn là “cuối tuần em bận hết rồi” chẳng hạn), thì có nghĩa là bạn đừng mong mỏi gì thêm nữa!

4.       Sử dụng tiên đề để tiến hành nghiên cứu ngữ pháp: có những vấn đề mà ngữ pháp chủ nghĩa kết cấu không giải quyết được, khi đó có thể lợi dụng tiên đề để giải quyết. Vấn đề này dành cho các nhà ngôn ngữ, tôi cũng chưa tìm hiểu nên không dám trình bày (vì ông thầy tôi nêu ra nên tôi cũng nêu ra vậy thôi).