Close Menu Navigation
Open Categories Menu Sơ lược về phạm trù và nguyên dạng
- 9 Tháng Tư, 2011 -
- ngôn ngữ học đại cương -
- Từ khóa : nguyên dạng, phạm trù, Rousch, tri nhận
- 6 lời bình
Trắc nghiệm tâm lí học của Eleanor Rousch:
E.Rousch quan tâm đến bối cảnh tâm lí học của việc chỉ ra foci màu, bà tiến hành các thí nghiệm với trẻ em và với tộc người Dani ở Pa-pua Niu Ghi-nê (trong tiếng Dani, chỉ có 2 từ chỉ màu cơ bản), để đảm bảo hạn chế tối đa ảnh hưởng của ngôn ngữ với việc phân loại màu.
Thí nghiệm 1: trò chơi “cho tôi xem màu”
Rousch cho 24 em bé 3 tuổi xem các thẻ foci, mỗi thẻ foci kèm theo 7 thẻ có cùng sắc độ nhưng không cùng độ sáng, và yêu cầu các em chọn ra màu sắc các em thích nhất. Kết quả: màu vàng có 22 em chọn đúng thẻ foci, màu da cam 21 em, màu xanh lục 11 em, các màu sắc khác có thấp hơn, nhưng số lượng chọn thẻ foci vẫn chiếm ưu thế.
Thí nghiệm 2: chỉ ra màu đúng
Rousch cho các em bé 4 tuổi xem 1 thẻ foci và 1 thẻ cùng sắc độ, khác độ sáng, yêu cầu các em chỉ ra thẻ cùng màu trên bảng màu Munsell. Kết quả là, thẻ foci có tỉ lệ chính xác cao hơn hẳn các thẻ khác độ sáng.
Thí nghiệm 3:
Rousch tổ chức 2 nhóm, 1 nhóm là những người Dani, 1 nhóm là người Mĩ để tiến hành đối chiếu (tiếng Anh có 11 từ chỉ màu cơ bản, tiếng Dani chỉ có 2). Bà yêu cầu người tham gia thí nghiệm nhìn 8 thẻ foci, và 8 thẻ không phải foci, mỗi thẻ nhìn 5 giây. Sau khi nhìn 1 thẻ, nghỉ 30 giây, rồi chỉ ra vị trí thẻ đó trên bảng màu Munsell. Kết quả vẫn giống thí nghiệm 2, đó là thẻ foci có tỉ lệ chính xác cao hơn hẳn.
Thí nghiệm 1 của Rousch cho thấy, những màu tiêu điểm dễ dàng kích thích hệ thống thần kinh của con người hơn là những màu thuộc vùng biên. Thí nghiệm thứ 2 cho thấy, màu tiêu điểm dễ dàng trở thành một “điểm nhấn” trong trí nhớ của con người. Nếu quá trình phạm trù hóa là dựa vào kinh nghiệm, thi rõ ràng người ta sẽ sử dụng những “điểm nhấn” trong kí ức làm chỗ dựa, và tiến hành loại suy (cùng các thao tác tưởng tượng khác) để phạm trù hóa. Thí nghiệm 3 khẳng định chắc chắn hơn, các foci có tác dụng hỗ trợ trí nhớ ngắn hạn của con người.
“Điểm nhấn” này, chính là nguyên dạng (prototype), tức thành viên điển hình của phạm trù. Thành phần nào có sự tác động lên trí nhớ càng ít, thì thành phần đó càng về biên, và tiến dần tới một “điểm nhấn” khác của phạm trù khác.
Tất nhiên, những thí nghiệm trên là tương đối đơn giản, và chỉ là những thí nghiệm đầu tiên của lí thuyết nguyên dạng. Những thí nghiệm của Berlin, Kay và Rousch tuy chưa thể hoàn toàn chứng minh cho cơ chế của thao tác phạm trù hóa, nhưng là sự khởi đầu cho lí luận khoa học tri nhận mới. Sau này rất nhiều thí nghiệm và nghiên cứu khác được tiến hành, chứng minh sự đúng đắn của khoa học tri nhận.
Đọc thêm:
- George Lakoff, Women, Fire and Dangerous Things: What Categories Reveal about The Mind (Phụ nữ, Lửa và Những Thứ Nguy Hiểm: Phạm Trù Tiết Lộ Điều Gì về Tư Duy).
- Friedrich Ungerer, Hans-Jörg Schmid, An Introduction to Cognitive Linguistics (Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học Tri Nhận).
Có thể bạn cũng muốn xem
Ở VN bi h thấy bảo mấy năm gần đây là đang nghiên cứu về màu sắc và tri nhận. Thấy bảo sôi nổi lắm đấy ông ạ.
Cái Metaphor we live by cũng nói về cái nì
Sách Metaphor we live by là nói về 1 thao tác cụ thể (tức là “ẩn dụ”), đi sâu vào thao tác ẩn dụ, phá bỏ quan điểm cũ (coi ẩn dụ là thao tác thứ yếu, mang tính văn chương), cho rằng ẩn dụ phải là 1 trong những thao tác tư duy chính. Hình như tôi chưa đọc đến phần nào của sách í nói về cái nì
nếu quyển ấy ko có thì nó nằm ở bộ 2 quyển kia
Thì tôi tham khảo 2 quyển kia mà
Cuối bài tôi có ghi tên sách mà 
ông thật là giỏi ấy, hồi xưa tôi học quyển của Lakoff tôi ko diễn tả ra được = tiếng Việt thế này đâu. May quá cái phần về màu sắc này thì tôi hiểu. Nhưng đọc đến mấy cái phần sau thì chỉ muốn đập đầu vào tường. Ông đọc tiếp đi rồi viết tiếp đi
Đọc 1 ít sách tiếng Việt là biết các bố VN dùng từ ngữ thế nào để diễn đạt ấy mà
Không rõ tôi đọc đến phần sau có đập đầu vào mông mà chết không 